De kunst van Hilma af Klint lag het grootste deel van de twintigste eeuw in dozen. De Zweedse schilderes voltooide enkele van de meest ambitieuze abstracte schilderijen van het begin van de twintigste eeuw. Ze droeg haar familie op ze tot twintig jaar na haar dood niet openbaar te maken, omdat ze geloofde dat haar eigen tijd er nog niet aan toe was. Het grote project achter deze kunstwerken noemde ze haar levenswerk: ‘Schilderijen voor de tempel’, gemaakt tussen 1906 en 1915, een cyclus van 193 schilderijen en tekeningen voor een tempel die er nooit kwam.

Hier komen zeven van die kunstwerken aan bod. Vijf behoren tot ‘De tien grootste’, de reeks uit 1907 waarin ze de vier levensfasen van de mens in enorme, zwevende vormen verbeeldde. Twee dateren uit 1915, het jaar waarin ze haar spirituele project afrondde met de groep ‘De duif’ en de drie ‘Altaarstukken’. Samen laten ze zien wat abstractie voor haar betekende en waarom ze ervan overtuigd was dat die thuishoorde in een toekomst die ze zelf niet zou meemaken.

Waarom ‘De tien grootste, nr. 2, kindertijd’ tientallen jaren verborgen bleef

‘De tien grootste, nr. 2, kindertijd’ ontstond in 1907 en opent het verhaal van een leven. De reeks doorloopt de vier levensfasen in paren: ze begint bij de kindertijd, gaat verder met de jeugd en volwassenheid en eindigt bij de ouderdom. Nr. 2 is het tweede doek over de kindertijd, vol grote ronde vormen die zweven en in elkaar grijpen, in blauw, roze, oranje, geel en wit. Her en der in de rondingen staan kleine tekens die aan schrift doen denken. Haar eigen titel was ‘De tio största, nr 2, Barnaåldern, grupp IV’.

Toen ze dit schilderij maakte, was af Klint in de veertig en had ze een gedegen opleiding achter de rug. In de jaren 1880 had ze gestudeerd aan de Koninklijke Zweedse Academie voor Schone Kunsten. In Stockholm verdiende ze haar brood met landschappen en portretten.

Ze overleed in 1944. Haar neef Erik af Klint erfde meer dan 1.000 kunstwerken en iets meer dan 125 notitieboeken.

De schilderijen over de kindertijd bleven buiten het zicht van het publiek omdat ze daar zelf om had gevraagd. Ze had haar neef opgedragen de abstracte kunstwerken tot twintig jaar na haar dood niet openbaar te maken, omdat ze geloofde dat haar eigen tijd er nog niet aan toe was.

In 1970 kreeg het Moderna Museet in Stockholm de hele collectie als schenking aangeboden, maar het museum weigerde.

De kentering kwam langzaam en laat. De Hilma af Klint Foundation kreeg de kunstwerken onder haar hoede. In 2022 toonde het Moderna Museet in Stockholm voor het eerst sinds 2013 de volledige reeks ‘De tien grootste’, met ‘Kindertijd, nr. 2’. Aquarellen en een complete reeks met de hand ingekleurde foto's van de tien schilderijen hingen naast de grote doeken. Ze lieten zien hoe af Klint haar eigen kunstwerken ook lang na 1907 bleef bestuderen.

Hoe schilderde Hilma af Klint ‘De tien grootste, nr. 3, jeugd’ in veertig dagen?

‘De tien grootste, nr. 3’ is een van de twee schilderijen over de jeugd en heeft een vreemde ontstaansgeschiedenis. Af Klint vertelde dat haar spirituele gidsen haar hadden gevraagd om tien hemelse schilderijen waarmee de wereld een glimp van de vier levensfasen kon opvangen. Nr. 3 beantwoordt dat verzoek met oranje, geel, blauw en zwart: overlappende spiralen en vormen als bloemblaadjes zweven over een lichtende oranje achtergrond, zonder één centraal aandachtspunt, alsof de jeugd zelf te veel energie heeft om tot rust te komen.

Ze begon de reeks in het najaar van 1907 en voltooide alle tien doeken in veertig dagen. Cornelia Cederberg en Gusten Andersson, twee leden van haar kring, hielpen haar bij het schilderen.

Ze werkte op Hamngatan 5 in Stockholm, in een atelier dat ze deelde met Lotten Rönnqvist en Alma Arnell.

Ze schilderde de reeks met tempera op papier, dat later op doek werd bevestigd. Tempera was ook de verf van de renaissancealtaarstukken die ze enkele jaren eerder, tijdens een reis naar Italië, in Florence had bewonderd. Die keuze verbindt de reeks met die religieuze schilderijen. De reeks was bestemd voor een tempel die er nooit kwam.

Elk origineel is ongeveer 3,2 meter hoog. Af Klint wilde dat alle tien in een cirkel zouden hangen.

Het origineel bevindt zich nog altijd bij de Hilma af Klint Foundation in Stockholm. Een volledig abstracte cyclus uit 1907 liep jaren vooruit op het bekendere verhaal van abstractie in de moderne kunst. Een reproductie op posterformaat laat de lichtende oranje achtergrond en de zwevende spiralen zien.

Hoe beïnvloedden de seances van De Vijf ‘De tien grootste, nr. 7, volwassenheid’?

In 1896 richtte af Klint met vier andere vrouwen een kring op die De Vijf heette. Ze hielden seances, beoefenden automatisch schrijven en tekenen en probeerden contact te leggen met wezens die ze de Hoge Meesters noemden. Jaren vóór het eerste schilderij voor de tempel leerde af Klint in deze groep dat een hand over papier kon bewegen en tekens kon voortbrengen die niemand vooraf had bedacht.

Die ervaring klinkt door in haar beschrijving van de latere schilderijen. Ze zei dat de beelden rechtstreeks door haar heen ontstonden, zonder voorbereidende tekeningen en met grote kracht. Ze zag zichzelf niet als bedenker van de beelden, maar als ontvanger.

In 1907 schilderde ze ‘De tien grootste, nr. 7’, een van de vier doeken over de volwassenheid. Haar eigen Zweedse titel was ‘Grupp IV, De tio största, nr 7, Mannaåldern’. Ze schilderde op grote vellen papier die later op doek werden bevestigd. Gezien het formaat lag elk vel hoogstwaarschijnlijk plat op de ateliervloer terwijl ze werkte. Nr. 7 heeft net als de andere drie schilderijen over de volwassenheid een paarse achtergrond, met groene en rode accenten in lusvormige lijnen.

In het oorspronkelijke schilderij keren de letters u, w en s terug, naast het woord vestalasket, dat vestaalse asceet betekent.

De stichting die haar kunstwerken bewaart, beheert het schilderij in Stockholm. De volledige reeks was van 4 april 2020 tot 11 april 2021 te zien in het Moderna Museet Malmö. Alle tien doeken hingen er samen, zoals af Klint de reeks had willen tonen.

Wat betekende volwassenheid in ‘De tien grootste, nr. 8’ en hoe werd het schilderij bekend?

‘De tien grootste, nr. 8’, geschilderd in 1907, vormt het slot van de vier schilderijen over de volwassenheid. De reeks wijdt vier doeken aan de volwassenheid, tegenover telkens twee voor de kindertijd, jeugd en ouderdom, alsof de middelste fase van een leven de meeste ruimte nodig had. Nr. 8 bevat dezelfde letters, krullende tekens en geometrische vormen als de drie andere doeken, maar de energie is rustiger: zachtroze tinten overheersen, verlevendigd door geel en blauw.

Voor af Klint draaide volwassenheid niet om hoeveel verjaardagen iemand had gevierd. Spirituele en mentale ontwikkeling interesseerden haar meer dan lichamelijke groei. De vier doeken over de volwassenheid gaan daarom over wat er binnenin een mens verandert, niet over wat er om die persoon heen verandert.

Naarmate haar nalatenschap langzaam toegankelijk werd, leerde het publiek ‘Nr. 8’ kennen. De Hilma af Klint Foundation werd in 1972 opgericht om de enorme collectie bekend te maken. Zo ontstond een eerste institutionele verbinding tussen de nalatenschap in familiebezit en de buitenwereld.

De echte herontdekking kwam in 1986, toen de tentoonstelling ‘Het spirituele in de kunst: abstracte schilderkunst 1890-1985’ haar grotendeels onbekende kunstwerken opnam en een plaats gaf in het grotere verhaal van de abstractie. Die tentoonstelling hielp schilderijen zoals ‘Nr. 8’ erkenning te krijgen.

In 2018 stond het op een van de grootste podia van de moderne kunst. Nr. 8 hing naast de andere schilderijen over de volwassenheid in het Guggenheim Museum in New York, in de tentoonstelling ‘Hilma af Klint: schilderijen voor de toekomst’. Het origineel berust nog steeds bij de Hilma af Klint Foundation in Stockholm, die de kunstwerken uitleent voor tentoonstellingen waardoor de kunstwerken beroemd zijn geworden.

Wat betekent ouderdom in ‘De tien grootste, nr. 9’?

‘De tien grootste, nr. 9, ouderdom’ opent het laatste tweetal van de reeks. Het schilderij uit 1907 markeert het moment waarop de speelse organische vormen van de eerdere doeken plaatsmaken voor symmetrie en geometrie: de reeks bereikt de ouderdom. De lichtende roze achtergrond is vol spiralen, vormen als bloemblaadjes en symbolische emblemen die zweven en met elkaar verbonden zijn. De scherpe contouren geven het geheel een kalme, evenwichtige indruk.

Af Klint liet aantekeningen na over wat deze levensfase voor haar betekende. Later schreef ze dat het beeld ging over een godheid die zowel het mannelijke als het vrouwelijke beginsel in zich had opgenomen. De aantekening beschrijft de ouderdom als die vereniging: de mannelijke en vrouwelijke beginselen samen in één godheid.

Het schilderij kreeg zijn plaats in de kunstgeschiedenis door een reeks herwaarderingen. ‘De tien grootste’ maakte deel uit van de tentoonstelling ‘Hilma af Klint, pionier van de abstractie’ uit 2013, die opnieuw onderzocht wie echt als eerste abstract was gaan schilderen, en wanneer.

In 2018 was de reeks te zien in het Guggenheim Museum in New York, waar ze in ‘Schilderijen voor de toekomst’ de eerste zaal vulde. Nr. 9 berust nog steeds bij de stichting in Stockholm die haar kunstwerken beheert.

‘De duif, nr. 1’ en de christelijke betekenis van haar schilderijen voor de tempel

In 1915 begon ze aan ‘De duif, nr. 1’, in de laatste fase van ‘Schilderijen voor de tempel’. Waar ‘De tien grootste’ zich in grote organische bewegingen ontvouwde, is dit schilderij strak opgebouwd: symmetrische assen doorsnijden een centrale cirkelvorm, met kleinere geometrische vormen eromheen. Alles is uitgevoerd in zachte roze en gele tinten, gedempt grijs en aards bruin, met een rustige, subtiele lichtgloed.

Aan deze late fase ging een teleurstelling vooraf. In 1908 reageerde Rudolf Steiner, de Oostenrijkse denker wiens werk ze bestudeerde, koel op de schilderijen voor de tempel. Af Klint schilderde tot 1912 niet abstract en verzorgde tijdens een deel van die onderbreking haar blinde moeder.

Bij haar terugkeer naar het project stonden christelijke symbolen sterker op de voorgrond. De groep ‘De duif’ hoort bij deze verschuiving: in de reeks staat de duif voor de Heilige Geest en ontvouwt zich een strijd tussen goed en kwaad wanneer Sint Joris met de draak vecht. In haar notities schreef af Klint dat Sint Joris een van haar alter ego's was.

‘De duif, nr. 1’ hing in zaal 203 van het Guggenheim Museum in Bilbao. Het schilderij is eigendom van de stichting in Stockholm die de nalatenschap van af Klint beheert en het voor tentoonstellingen uitleent.

De spiraalvormige tempel die ze plande voor ‘Altaarstuk nr. 1’

In 1915 voltooide ze ‘Altaarstuk nr. 1’ als onderdeel van de groep van drie schilderijen die ‘Schilderijen voor de tempel’ afsluit. Haar eigen titel, ‘Grupp X, nr 1, Altarbild’, benoemt het simpelweg als een schilderij voor een altaar. Op deze drie schilderijen gebruikte ze bladmetaal, het traditionele materiaal van religieuze kunst. In nr. 1 staat een stralende cirkel centraal in een verticale compositie: lichtend geel tegen een diepzwarte achtergrond, met accenten in blauw, rood en paars.

Aan de basis van het project lag één moment. Volgens af Klint gaf een spirituele gids genaamd Amaliel haar tijdens een seance in 1906 de opdracht. Ze stemde meteen toe en noemde het haar levenswerk. Acht jaar lang schilderde ze voor een tempel die er nooit kwam.

In een notitieboek dat ze van 1930 tot 1931 bijhield, beschrijft af Klint de tempel in detail: een rond gebouw met meerdere verdiepingen, waar bezoekers via een spiraalvormig pad omhoog zouden gaan naar een altaarzaal bovenin het gebouw. Daar zouden de drie ‘Altaarstukken’ komen te hangen. Ze bouwde de tempel nooit, maar werkte haar plan even nauwkeurig uit als een architect.

De drie schilderijen sluiten aan bij een theosofische kijk op evolutie: een opwaartse beweging van het fysieke naar het spirituele en een neerwaartse beweging van het goddelijke naar het materiële. Nr. 1 verbeeldt de opgang; het bijbehorende nr. 2, met zijn donkere omgekeerde driehoek, trekt het hemelse naar de aarde.

Van oktober 2018 tot april 2019 hing het schilderij in het Guggenheim Museum in New York, in ‘Schilderijen voor de toekomst’. De spiraalvormige hellingbaan van het museum gaf nr. 1 en de andere twee schilderijen een omgeving die opvallend dicht in de buurt kwam van de nooit gebouwde tempel die af Klint bijna negentig jaar eerder had bedacht.

Die tentoonstelling trok meer dan 600.000 bezoekers en was daarmee de meest bezochte in de geschiedenis van het Guggenheim Museum. Het schilderij is eigendom van de stichting in Stockholm, die het uitleent voor tentoonstellingen over de hele wereld.

De zeven kunstwerken in dit artikel laten één overtuiging zien: een schilderij kan door de tijd heen een boodschap overbrengen, van een schilderes naar een publiek dat ze nooit heeft ontmoet. Af Klint geloofde dat haar eigen eeuw nog niet klaar was voor haar schilderijen. ‘Kindertijd’ opent het leven, ‘De duif’ toont een strijd tussen goed en kwaad en het ‘Altaarstuk’ wijst omhoog vanuit een tempel die er nooit kwam. Wat voortleeft, aan museummuren en op een poster van Hilma af Klint bij u thuis, is het gevoel dat ze al die tijd tot u sprak.

Wist u dat?

• De eerste 111 schilderijen voor de tempel maakte ze tussen november 1906 en april 1908, ongeveer één om de vijf dagen.
• Nadat de drie ‘Altaarstukken’ af waren, voegde ze nog één klein kunstwerk toe, ‘Menselijke kuisheid, slotschilderij’, hoewel ze de ‘Altaarstukken’ als het slot beschouwde.
• Ze werd op 26 oktober 1862 geboren op Slot Karlberg in Stockholm.
• Ze overleed in 1944, hetzelfde jaar als Wassily Kandinsky, Mondrian en Edvard Munch.
• Ze kende de ‘Kleurenleer’ van Goethe, die in 1810 verscheen.
• Sommige kunstwerken uit ‘De duif’ tonen planeten met ringen, astrologische symbolen en getallen, met metalen accenten die aan middeleeuwse iconen doen denken.
• Ze schilderde ‘De tien grootste’ met tempera op grote vellen papier, die later op doek werden bevestigd.

Vragen over de schilderijen van Hilma af Klint

Wat betekent de kunst van Hilma af Klint? De abstracte schilderijen leggen spirituele boodschappen vast. Ze geloofde dat vormen, letters en kleuren van gidsen kwamen, niet uit haar eigen verbeelding, en ze hield naast de schilderijen meer dan 125 notitieboeken bij. Haar mystieke ideeën putten uit de spiritualistische leer van zowel Helena Blavatsky als Rudolf Steiner. Eén doek kan tegelijk een kleurcompositie en een boodschap zijn.

Wat is de kunststijl van Hilma af Klint? Naarmate de jaren verstrijken, verschuiven de schilderijen voor de tempel van grote organische vormen, vol spiralen en vormen als bloemblaadjes, naar een strakkere geometrie die meer aan diagrammen doet denken. Letters en symbolische emblemen keren terug en de latere kunstwerken lijken soms op schema's van een persoonlijke religie. Ze had deze symbolische beeldtaal al in 1906 ontwikkeld, nog vóór de opkomst van abstracte kunst volgens de gangbare geschiedschrijving.

Wat zijn de bekendste schilderijen van Hilma af Klint? ‘De tien grootste’ uit 1907 is de reeks die de meeste mensen als eerste tegenkomen: tien doeken van meer dan drie meter hoog, die de kindertijd, jeugd, volwassenheid en ouderdom doorlopen. De drie ‘Altaarstukken’ uit 1915 vatten het hele tempelproject samen. ‘De duif’ is een van de late groepen waaraan ze in 1915 begon. In 2018 vulde ‘De tien grootste’ de eerste zaal van ‘Schilderijen voor de toekomst’ in het Guggenheim Museum in New York.

Wat waren de ‘Schilderijen voor de tempel’? Het is een cyclus van 193 schilderijen en tekeningen, gemaakt tussen 1906 en 1915, die bestemd was voor een tempel die er nooit kwam. Af Klint was ervan overtuigd dat een spirituele gids haar die opdracht had gegeven. Volgens haar vroeg de spirituele gids Amaliel haar dit op de eerste dag van 1906, toen ze 43 was, en ze stemde meteen toe.

Wat betekent de duif in de schilderijen van Hilma af Klint? In de groep ‘De duif’ uit 1915 staat de duif voor de Heilige Geest. Een strijd tussen goed en kwaad ontvouwt zich terwijl Sint Joris met de draak vecht. In twee schilderijen van de groep verschijnt de duif met rood getinte vleugels. Grote handen die tussen hemel en aarde bewegen, houden de duif vast.

---

Over de auteur

Moryarty spoort sinds 2015 vintage posters op en restaureert ze. Het bedrijf doorzoekt musea, bibliotheken en privécollecties op zoek naar beelden die het bewaren waard zijn, restaureert ze stuk voor stuk met de hand en drukt ze in het eigen atelier in Barcelona op fine art-papier van museumkwaliteit. Bij een kunstenaar als af Klint, voor wie letters en kleuren betekenis moesten overbrengen, draait alles om een reproductie die het origineel zo dicht mogelijk benadert.

Bronnen

▾

• Britannica: Hilma af Klint
• Moderna Museet: Hilma af Klint, ‘De tien grootste’
• Moderna Museet: biografie van Hilma af Klint
• Art Blart: ‘De tien grootste, nr. 2, kindertijd’
• Collectiegids van het Moderna Museet: Hilma af Klint
• Guggenheim Museum in Bilbao: ‘De tien grootste’ (1907)
• Tate: ‘De tien grootste, groep IV, nr. 3, jeugd’
• Art Blart: ‘De tien grootste, nr. 7, volwassenheid’
• Moderna Museet: ‘Volwassenheid, nrs. 5-8’
• Tate: ‘De tien grootste, groep IV, nr. 8, volwassenheid’
• Hygge by Scandinavia: ‘De tien grootste’, betekenis en symbolen
• Frieze: ‘Hilma af Klint, pionier van de abstractie’
• Guggenheim Museum in Bilbao: ‘De duif’ (1915)
• Guggenheim Museum: inspiratie en invloed
• Moderna Museet: thema's en belangrijkste kunstwerken
• Guggenheim Museum in Bilbao: ‘Altaarstukken’ en ‘Slotschilderij’
• 20x200: ‘Altaarstuk nr. 1, groep X’
• Art Blart: ‘Schilderijen voor de toekomst’ in het Guggenheim Museum
• Artforum: Hilma af Klint
• Dream Idea Machine: Hilma af Klint, kunstenaar, onderzoeker, medium
• Guggenheim Museum: audio over ‘De tien grootste, nr. 7’
• Time Out: Hilma af Klint
• Airmail: Hilma af Klint
• museums.co: Hilma af Klint