Julius Klinger werd in 1876 geboren in Dornbach, bij Wenen, en verhuisde in 1897, toen hij ongeveer 21 was, naar Berlijn. Vanaf 1900 werkte hij voor Hollerbaum & Schmidt, het bedrijf dat als drukkerij en reclamebureau het posterontwerp hielp moderniseren. Met zijn posters voor die drukkerij werd Klinger bekend. De samenwerking bezorgde hem internationale faam.

Alle vijf de werken stammen uit de jaren waarin hij als reclameontwerper werkte. Elk moest iets anders verkopen. De eerste poster maakte in 1901 reclame voor een Berlijns humorblad. Een andere promootte in 1910 zijn eigen werkgever, een derde nodigde bezoekers uit voor de dierentuin van de stad en de militaire kapel die daar speelde, en een vierde kondigde een theatertentoonstelling aan in de tentoonstellingshallen bij de dierentuin. De vijfde maakte in 1919 in heel Wenen reclame voor vloeitjes. Bij drie van de posters vermelden museumcatalogi dezelfde Berlijnse drukkerij.

Hoeveel verschillende posters voor ‘Das kleine Witzblatt’ zijn er bekend?

‘Das kleine Witzblatt’ was een Berlijns humorblad. Rond 1901, in het begin van zijn samenwerking met de Berlijnse drukkerij, ontwierp Klinger er een poster voor.

In de catalogus van de Kunstbibliothek in Berlijn staat een lithografie met deze titel, in oranjerode en zwarte inkt gedrukt door Hollerbaum & Schmidt. Daaruit blijkt welke rol de drukkerij speelde bij de reclame die Klinger in zijn eerste Berlijnse jaren ontwierp.

Eén titel betekende niet één afbeelding. Poster House in New York toonde op zijn overzichtstentoonstelling ‘Posters for a Modern Age’ minstens twee verschillende ontwerpen van Klinger voor het blad, beide van omstreeks 1901. Op het ene knijpt een enorme rode krab een rechter met een rood hoofd in de neus. Het andere toont een forse man met een hoge hoed en een witte wandelstok. Dat ontwerp vormt de basis voor de reproductie die we nu verkopen. Onder één titel vielen dus minstens twee verschillende advertenties, en niet elk bewaard exemplaar met die naam toont dezelfde afbeelding.

De posters bevinden zich nu in verschillende collecties. De Kunstbibliothek in Berlijn bezit een exemplaar met deze titel. Ook de Albertina in Wenen vermeldt een print met dezelfde titel, eveneens gedrukt door Hollerbaum & Schmidt in Berlijn. Volgens de Weense catalogus dateert die van omstreeks 1901, al is niet zeker of Klinger de maker is. Ziet u ooit twee posters voor ‘Das kleine Witzblatt’ in verschillende collecties, dan zijn het misschien twee versies van één opdracht en geen twee exemplaren van dezelfde poster.

Hoe maakte Hollerbaum & Schmidt reclame voor zijn eigen posters?

In 1910 ontwierp Klinger een advertentie voor het bedrijf waar hij werkte. Hollerbaum & Schmidt drukte zijn werk al sinds zijn eerste jaren in Berlijn. Nu werd de drukkerij zelf het onderwerp van een poster. Deze advertentie voor zijn werkgever draait de gebruikelijke rollen om: de poster maakt reclame voor de mensen die posters drukken.

Erich Gumprecht had het bedrijf in 1897 in Berlijn opgericht. In 1910 was het een van de plekken waar het moderne posterontwerp vorm kreeg. Klinger werkte er naast andere vooraanstaande ontwerpers: Lucian Bernhard, Ernst Deutsch, Julius Gipkens en Paul Scheurich.

Het was een voltijdbaan, maar daarnaast bleef hij ander werk doen. Terwijl hij voor het bedrijf werkte, tekende hij voor tijdschriften, schreef hij boeken over ornamentiek en vormgeving en gaf hij privéles.

Volgens Klinger stond commerciële kunst in dienst van de doelen en boodschap van een opdrachtgever, terwijl bij vrije kunst zelfexpressie vooropstond. Volgens die opvatting was deze poster commerciële kunst, met als opdrachtgever het bedrijf dat hem zijn salaris betaalde.

Een exemplaar bevindt zich in The Wolfsonian-FIU in Miami Beach, in de Mitchell Wolfson, Jr. Collection. Het was later te zien op de overzichtstentoonstelling van zijn werk die het museum van 6 oktober 2017 tot 1 april 2018 hield. Daar waren ook zijn ontwerpen voor ‘Lustige Blätter’, Tabu en RAVAG te zien.

Waar maakte ‘Zoologischer Garten’ nog meer reclame voor?

De poster met de flamingo maakte niet alleen reclame voor de dierentuin. De poster promootte de dierentuin van Berlijn én de militaire kapel die daar optrad. Deze poster voor de Berlijnse dierentuin bevatte eigenlijk twee uitnodigingen: kom naar de dierentuin en luister tijdens uw bezoek naar de kapel.

Dieren behoorden tot Klingers favoriete onderwerpen in zijn reclamewerk. Dit dier konden bezoekers ook echt in de dierentuin zien. Midden op de poster staat een statige flamingo, met roze accenten op de vogel en art-nouveaubelettering eromheen.

Het Victoria and Albert Museum dateert de poster op 1910 en vermeldt dat Hollerbaum & Schmidt de kleurenlithografie in Berlijn drukte. Dezelfde drukkerij die dat jaar met een poster van Klinger reclame maakte voor zichzelf, drukte ook deze poster.

Het Victoria and Albert Museum in South Kensington bezit een origineel, dat u kunt opvragen in de Prints & Drawings Study Room. De catalogus vermeldt nog een klein detail: de militaire kapel speelde dagelijks. Bezoekers konden dus een dag uitkiezen om de kapel te horen.

Welke tentoonstelling kondigde ‘Theaterausstellung in den Ausstellungshallen am Zoo’ aan?

De Kunstbibliothek in Berlijn vermeldt een lithografie van Klinger uit 1911 die reclame maakte voor een theatertentoonstelling in de Ausstellungshallen am Zoo. Volgens de catalogus waren de hallen zelf de organisator en was Hollerbaum & Schmidt de drukkerij. Bij deze poster voor een theatertentoonstelling waren de hallen dus de opdrachtgever en de bekende firma de drukker.

Verklede figuren en dieren komen, vaak met een knipoog verbeeld, terug op zijn posters voor theater, tentoonstellingen en producten. Deze poster toont een lange, donkere figuur, gehuld in brede rode en zwarte strepen, met het gezicht in profiel. De poster nodigde uit voor een tentoonstelling over theater, niet voor één voorstelling.

Van november 1910 tot januari 1911 liep daar een grote Duitse theatertentoonstelling, al verbindt geen enkele bron die tentoonstelling met deze poster. De Ausstellungshallen GmbH en de Gesellschaft für Theatergeschichte organiseerden die. Ze beperkte zich tot het Duitstalige theater en combineerde een vakbeurs met een wetenschappelijk historisch gedeelte.

Die grote tentoonstelling was gebaseerd op een Weens voorbeeld uit 1892. Berlijnse critici oordeelden er overwegend negatief over. Vooral de vele papieren documenten in het historische gedeelte stuitten op kritiek.

De lithografie bevindt zich nu in de Kunstbibliothek van de Staatliche Museen zu Berlin. Die bezit ongeveer 3.600 originele posters uit de periode 1840 tot 1914. Deze theaterposter is een van de ongeveer 220 posters en posterontwerpen van Klinger in die collectie.

Hoe bereikte de reclame voor Tabu heel Wenen?

De Tabu-poster waarvan we een reproductie maken dateert uit 1919 en maakte reclame voor vloeitjes van Tabu. De campagne waartoe hij behoorde, was een jaar eerder begonnen en was in heel Wenen te zien. Na jaren werk voor Berlijnse opdrachtgevers ontwierp Klinger nu voor een merk dat in de hele stad herkenbaar moest zijn.

Klinger bedacht voor Tabu één huisstijl die hij overal toepaste, van kleine krantenadvertenties tot reclameborden. Mensen zagen de naam Tabu zowel in de krant als op straat.

Ook beschilderde brandmuren, bouwschuttingen en de houten ombouw die in de winter rond de Weense fonteinen stond, boden ruimte voor de campagne.

In een terugblik op een van zijn Tabu-posters uit 1919 stelde The Wolfsonian-FIU dat de lijnvoering van Klinger bepalend was voor de visuele identiteit van het vloeitjesmerk. Diezelfde scherpe lijnvoering geeft ook onze poster zijn strenge, maskerachtige gezicht en hoekige letters.

Het museum bezit twee verschillende Tabu-posters uit 1919 en toonde een werk voor Tabu op zijn overzichtstentoonstelling over Klinger in 2017 en 2018.

Wist u dat?

• Op een van zijn posters voor Hollerbaum & Schmidt tekende Klinger zichzelf en de andere ontwerpers van het bedrijf als cactussen.
• Zijn prentenmap ‘Poster Art in Vienna’ bevatte veertig ontwerpen, waaronder veel werk van zijn leerlingen.
• Hij droomde van Amerika en hoopte dankzij de prentenmap naar dat land te kunnen reizen, waar hij nog nooit was geweest.
• Een Tabu-poster verscheen later als reproductie in de prentenmap ‘Poster Art in Vienna’, die Julius Wisotzki rond 1923 in Chicago uitgaf.
• De nazi's vervolgden hem omdat hij Joods was. In 1942 deporteerden ze hem naar het vernietigingskamp bij Minsk.

Veelgestelde vragen over Klinger

Kreeg Klinger zijn opleiding in Wenen? Ja. Klinger werd op 22 mei 1876 geboren in Dornbach, bij Wenen, en studeerde aan het Technologisches Gewerbemuseum in Wenen. In 1895 kreeg hij zijn eerste baan bij het Weense modetijdschrift ‘Wiener Mode’. Daar leerde hij Koloman Moser kennen, die later zijn leraar werd.

Wat deed Klinger naast het ontwerpen van posters? Vanaf 1911 gaf hij les in vormgeving aan de Reimann School in Berlijn.

Bereikte zijn werk Amerika? Via de prentenmap ‘Poster Art in Vienna’ wilde hij ook een Amerikaans publiek bereiken. Volgens de aankondiging zou de map tegelijk in Wenen en Chicago verschijnen, maar concept, ontwerp en productie vonden volledig in Oostenrijk plaats.

Wat was Tabu precies? Tabu was een merk vloeitjes. Op een van de Tabu-posters uit 1919 in de collectie van The Wolfsonian-FIU staat de naam Tabu Antinicotin.

---

Over de auteur

Moryarty vindt vintage posters in bibliotheken, musea, online collecties, privécollecties en op markten, en restaureert elk kunstwerk met de hand zonder het oorspronkelijke ontwerp of de kleuren te veranderen. Moryarty werd opgericht in 2015 en heeft inmiddels meer dan 2.000 vintage posters in de collectie. Onze reproducties drukken we in ons atelier in Barcelona op fine art-papier van museumkwaliteit met archiefbestendige pigmentinkten.

Bronnen

• ‘Theaterausstellung in den Ausstellungshallen am Zoo’, Staatliche Museen zu Berlin, Kunstbibliothek
• ‘Das kleine Witzblatt’, Kunstbibliothek, museum-digital
• ‘Das kleine Witzblatt’, Albertina Sammlungen Online
• ‘Zoologischer Garten’, Victoria and Albert Museum
• ‘Posters for a Modern Age’, Poster House
• Persbericht over Klinger, The Wolfsonian-FIU
• ‘Aangetrokken door Amerika: de posterkunst van Klinger’, Botstiber Institute
• ‘Theatertentoonstellingen, maquettes en de zoektocht naar Anschauung’, Theatre Research International
• Klinger, Wikipedia
• Klinger, Tabu 1919, Wikimedia Commons
• Poster voor Tabu Antinicotin, Getty Images
• Julius Klinger, Vienna Secession