Misschien kent u de blauwe pauw die zijn witte staart uitspreidt tegen een lichtgroene achtergrond, het kleine blauwe vogeltje tussen de oranje bladeren van een paulownia, of twee goudvissen in een weidse watervlakte. Het zijn prenten van Ohara Koson, een Japanse schilder en prentontwerper die leefde van 1877 tot 1945 en de vogel- en bloemenprent een plek gaf bij moderne uitgevers van houtsneden.

Koson leerde schilderen, maakte rond 1900 prenten voor de export, legde zich daarna een tijd toe op het schilderen en sloot zich in de jaren twintig aan bij de shin-hangabeweging onder uitgever Watanabe Shōzaburō. Een voltooide prent was nooit alleen zijn werk. Een houtsnijder sneed zijn lijnen in hout, een drukker bracht kleur aan op vochtig papier en een uitgever verspreidde het resultaat. In dit artikel volgen we Kosons loopbaan en bekijken we de vogels, de pauw met wit verenkleed, de bloemen en de vissen waarmee hij bekend werd.

Wie was Ohara Koson?

Ohara Koson werd in 1877 als Ohara Matao geboren in Kanazawa, aan de kust van de Japanse Zee. Zijn loopbaan besloeg de late Meijiperiode, de Taishōperiode en de vroege Shōwaperiode. Hij overleed in 1945, na meer dan veertig jaar vogels, bloemen, vissen en water te hebben afgebeeld.

Voor wie zijn prenten pas leert kennen, kunnen de signaturen verwarrend zijn. Vroege werken dragen de naam Koson. Vanaf het midden van de jaren twintig signeerde hij veel ontwerpen voor Watanabe als Shōson. Prenten voor andere uitgevers uit dezelfde periode dragen de naam Hōson. Achter alle drie de signaturen schuilt dezelfde kunstenaar. De namen verwijzen naar verschillende uitgevers en perioden, niet naar verschillende personen. Daarom lijken museumteksten en beschrijvingen van kunsthandelaren soms over drie kunstenaars te gaan.

De meeste mensen kennen vooral zijn vogels en seizoensplanten, maar zijn oeuvre is breder. Vissen, boten, katten en taferelen aan het water komen in zijn hele loopbaan voor. Toch bleef de natuur zijn voornaamste onderwerp. Hij liet genoeg ruimte op het papier om ieder dier afzonderlijk tot zijn recht te laten komen.

Waar leerde hij vogels en bloemen schilderen?

Als jonge man vertrok Koson naar Tokio, waar hij schilderles kreeg van Suzuki Kason, een schilder van vogels en bloemen. Het deel 'son' van zijn kunstenaarsnaam ontleende hij aan zijn leermeester. Die opleiding bepaalde ook hoe hij later zijn prenten ontwierp: een tak, een vogel, een bloem en verder weinig.

De traditie waarin hij werkte heet kachō-ga, de Japanse kunst van vogels en bloemen. Een kachō-ga heeft geen landschap achter het onderwerp nodig. Eén vogel op een tak kan al een seizoen, het weer en een stemming oproepen. Die spaarzaamheid lag Koson goed. In zijn prenten dragen een tak, een vogel en het onbedrukte papier samen het hele beeld.

Twee heel verschillende prenten laten zien wat zijn opleiding hem opleverde. In de ene zit zijn vogel tussen de paulowniabladeren, een klein blauw figuurtje tegen een open achtergrond. In de andere vullen zijn irissen een verticaal vel met smalle groene bladeren en open bloemen. De lichte achtergrond neemt de plaats in van een landschap. In beide prenten ziet u hoe nauwkeurig Koson keek naar de buiging van een stengel en het ontvouwen van een blad.

Hoe schilderde Ohara Koson vogels en bloemen?

Een schilderij en een ontwerp voor een prent vragen iets anders van dezelfde hand. Op een schilderij kan een fijne penseellijn een snavel, een veer en een twijg van elkaar scheiden. Door de druk op het penseel te veranderen, onderscheidt de schilder een dunne stengel van een breed blad. Nog voordat er kleur bijkomt, draagt de lijn al het beeld. Koson schilderde zelf ook vogels en bloemen in inkt en kleur. Zijn beheersing van die wisselende lijn werkte door in de ontwerpen die hij aan een houtsnijder gaf.

Inkt en verdunde kleur geven veren en bloemblaadjes schakeringen, terwijl delen van het papier onbeschilderd blijven. Verdunde verf, met het penseel aangebracht, vloeit vrij: één penseelstreek kan aan het ene uiteinde donker zijn en aan het andere licht. Bij een prent werkt het anders. Kleur wordt blok voor blok aangebracht, en overgangen moeten vooraf zorgvuldig worden bedacht, gesneden en gedrukt.

Daar moest Koson als ontwerper rekening mee houden. Een penseel zet een geschilderde rand in één beweging neer. Een gedrukte rand moet eerst worden uitgesneden en van pigment worden voorzien voordat hij op het papier verschijnt. Koson moest een beeld maken dat de houtsnijder en drukker konden omzetten in drukblokken en telkens opnieuw konden afdrukken. Ook een lijn die op papier moeiteloos lijkt, moest in hout worden gesneden. Een waterige kleurlaag moest worden verdeeld in vlakken die een voor een gedrukt konden worden.

Hoe bereikten zijn vroege prenten het buitenland?

Rond 1900 begon de uitgeverij Daikokuya in Tokio Kosons ontwerpen van vogels en bloemen als kleurenhoutsneden uit te geven. Matsuki Heikichi leidde Daikokuya en richtte zich met een groot deel van het aanbod op buitenlandse kopers. De prenten werden in oplagen gedrukt, als betaalbare afbeeldingen van de Japanse natuur verkocht en waren bestemd voor kopers overal ter wereld.

De export bracht zijn onderwerpen bij een nieuw publiek. Kopers in de Verenigde Staten en Europa schaften Kosons vogels en bloemen in grote aantallen aan. Veel vroege afdrukken gingen naar het buitenland. Ze duiken nog altijd op in westerse verzamelingen en in de kunsthandel.

Zijn vroege prenten liepen sterk uiteen. Samen lieten ze buitenlandse kopers kennismaken met allerlei onderwerpen uit de Japanse natuur. Een klein blauw vogeltje op een paulowniatak houdt het tafereel klein en stil. De blauwe pauw met wit verenkleed spreidt zijn staart over het papier en verandert de schaal volledig. Op de prent met waterlelies zien we roze bloemen en ronde bladeren van dichtbij, terwijl twee goudvissen in open water lijken te zweven.

Waarom keerde Koson in de jaren twintig terug naar de houtsnede?

Na zijn vroege werk voor de export trok Koson zich terug uit het ontwerpen van prenten en legde hij zich vooral toe op schilderen. Een tijdlang kreeg het penseel voorrang op de drukblokken van de uitgever. Daardoor lijkt zijn bewaard gebleven werk soms in drie delen uiteen te vallen: een vroege reeks prenten, een stillere periode van schilderijen en daarna een nieuwe bloei van prenten met andere signaturen.

Zijn terugkeer begon bij Watanabe Shōzaburō, de uitgever uit Tokio die de shin-hanga haar naam en vorm gaf. Shin-hanga betekent 'nieuwe prenten' en bracht de oude taakverdeling terug: een ontwerper, een houtsnijder, een drukker en een uitgever werkten samen aan ieder beeld. Watanabe haalde schilders binnen om ontwerpen te maken. Rond 1926 sloot Koson zich bij hen aan.

De latere prenten blijven vogels en bloemen tonen. Vooral de manier van uitgeven, de signaturen en de afzetmarkt veranderden. Een prent van Koson uit de jaren twintig deelt met een prent van rond 1910 vaak dezelfde beeldtaal: dieren en planten, open ruimte en details die het seizoen verraden.

Hoe werden de houtsneden van Ohara Koson gemaakt?

Elke Japanse kleurenhoutsnede kwam voort uit samenwerking. Koson maakte het ontwerp en de uitgever coördineerde het werk van de specialisten. Een houtsnijder plakte het ontwerp op een blok kersenhout en sneed weg wat niet mocht worden afgedrukt. Daarna nam de drukker het over. Hij streek pigment op het gesneden blok, legde er vochtig papier op en wreef met een baren, een platte handschijf, over de achterkant van het vel.

De precieze plaatsing van het papier maakte deze werkwijze mogelijk. De gesneden omtrek en de afzonderlijke kleurvlakken moesten op het vel exact op elkaar aansluiten. Een pasmerk, kentō genoemd, hielp daarbij. Bij een dunne stengel, een snavel of de rand van een veer kan een afwijking van een fractie van een millimeter het beeld al verstoren. Houtsnijder en drukker moesten dus nauwkeuriger werken dan voor de meeste tekeningen nodig is.

Zachte kleurovergangen ontstonden met een techniek die bokashi heet. De drukker verdeelt het pigment ongelijk over een blok of bevochtigt het blok om te bepalen hoeveel kleur op het papier terechtkomt. Zo kan één gedrukt vlak verlopen van een diepe tint naar bijna niets. Let op de zachte schakeringen in het blauw van de bloemblaadjes van de irissen en in het roze van de waterlelies. Het resultaat lijkt geschilderd, maar bokashi is drukwerk, vel voor vel.

Fijne lijnen stelden weer andere eisen aan het hout. Voor de veerpatronen die u ziet in de uitgespreide pauwenstaart moest de houtsnijder doorgaans uiterst smalle ribbels laten staan. De dunne lijnen die de regen rond deze zilverreiger weergeven, moesten fijn genoeg blijven om als regen herkenbaar te zijn, niet als krassen.

Wat maakt Kosons vogelprenten herkenbaar?

Zijn vogelprenten verschillen in het aantal vogels, hun houding en hun plaats op het papier. Het blauwe vogeltje tussen de paulowniabladeren zit stevig op zijn tak. Bij de twee ganzen die over het water vliegen volgt het oog hun beweging door de open lucht boven de rimpelingen.

Watervogels geven hem andere mogelijkheden voor de compositie. De twee zwemmende witte ganzen steken af tegen donker water, met aan één kant een paar rietstengels. De meeuwen boven de woelige zee vliegen met z'n vijven op verschillende hoogten boven de golven. Hier maakt stilstand plaats voor ritme.

De omgeving is bewust eenvoudig gehouden. Een tak of wat riet geeft de vogel een plaats zonder de aandacht op te eisen. Grote open vlakken maken iedere houding goed zichtbaar. Wat eerst leeg lijkt, is juist het deel van het ontwerp waardoor de vogel helder naar voren komt.

Hoe bouwde Ohara Koson zijn pauwenprent op?

Op de prent van de blauwe pauw met wit verenkleed spreidt de vogel zijn staart uit tegen een zachte groene achtergrond. Vergeleken met het kleine vogeltje tussen de paulowniatakken neemt hij een veel groter deel van het vel in. Door dat verschil in schaal krijgt de pauw iets ceremonieels, terwijl de prent met het kleine vogeltje een intieme natuurwaarneming blijft.

De dramatiek zit in een eenvoudig silhouet. Boven dunne poten waaieren fijn getekende veren uit, terwijl de achtergrond betrekkelijk effen blijft. Alle details blijven overzichtelijk dankzij de heldere buitenvorm. Eerst ziet u de waaier, dan de kleine patronen erin en pas daarna het lichte lichaam in het midden.

Ook de zilverreiger in de regen staat centraal als witte vogel, maar daar werkt de compositie andersom: de donkere, regenachtige achtergrond laat de lichte vogel opvallen. Bij de pauw blijft het bleke verenkleed zichtbaar tegen een zachtere achtergrondkleur, zodat de volledige waaier duidelijk afsteekt.

Hoe beeldde Koson regen en sneeuw af?

Het weer verandert de stemming van een vogeltafereel, en Koson gebruikte het met mate. De eenzame zilverreiger in de regen staat stil terwijl lange regenlijnen om hem heen vallen. Een groep zilverreigers in lichte sneeuw brengt overlappende witte vormen samen in een koud, stil landschap. In de ene prent zondert de vallende regen de vogel af; in de andere houdt de sneeuw op de grond de groep bijeen.

Sneeuw verschijnt ook tussen de planten op een prent met twee blauwe vliegenvangers in een besneeuwde nandinastruik. De vogels zitten tussen gebogen takken met besneeuwde bessen. De details van het seizoen omringen hen hier juist. De rode bessen steken af tegen de witte sneeuw en de twee blauwe vogels.

Vijf meeuwen boven het woelige water laten een onstuimige, winderige zee zien. Bij de zilverreiger werkt Koson anders: geen ruwe golven, maar fijne, gelijkmatig vallende regen geeft de lucht achter de vogel structuur.

Hoe schikte Koson irissen, lotussen en waterlelies?

Als er geen vogel te zien is, draagt de plant de compositie. Koson gaf iedere soort een eigen vorm. Een groep blauwe irissen laat smalle groene bladeren omhoog groeien naar de bloemen boven aan het papier. Bij de bloeiende lotus staan oprijzende knoppen en bloemen tegenover brede bladeren en veel open ruimte. De lotus lijkt daardoor te drijven in plaats van omhoog te klimmen.

De waterlelies van dichtbij brengen roze bloemen en ronde bladeren vlak voor het oog. De bladeren zijn afgesneden door de beeldrand en vullen het papier. De bloeiende lotus laat meer ruimte om de vormen heen. De waterlelies lijken dichtbij; de lotus blijft op een rustigere afstand.

Bij de bloeiende azalea leiden vertakte stengels het oog naar de rode bloemen, anders dan de rechtere opwaartse lijn van de irisbladeren. Telkens wordt de manier waarop een plant groeit onderdeel van de compositie. Koson tekende die groei, en de houtsnijder en drukker hielden hem zichtbaar.

Hoe beeldde Koson karpers en goudvissen af?

Vissen gaven Koson een nog leger toneel dan vogels. De twee goudvissen glijden door een uitgestrekte blauwe watervlakte met zachte rimpelingen. De vissen zelf vormen het hele tafereel. Een enkele karper zweeft in blauwgroen water, terwijl de rest van het papier leeg blijft. De twee vissen bewegen samen; de enkele karper heeft de hele breedte van het water voor zichzelf.

Geen van beide prenten heeft een getekende oever nodig om beweging op te roepen. De rimpelingen en de stand van de vissen doen al het werk. Bij de drie vissersboten op stil water liggen de boten juist verspreid over grote vlakken water en lucht. Dat geeft het tafereel een horizon en een schaal die op de vissenprenten ontbreken.

Boten bij zonsondergang geeft de omgeving nog meer houvast met een laagstaande rode zon boven vereenvoudigd getekende boten. De vissen blijven in een wereld zonder herkenningspunten, terwijl de boten bij een bepaald uur en bepaald weer horen. Samen tonen de prenten hoeveel Koson met een watervlakte kon vertellen.

Een prent van Koson kiezen en inlijsten

Deze prenten brengen elk een andere stilte in een kamer. Een hoge prent komt goed uit op een smalle muur. Naast een deur krijgt de paulowniatak op A3-formaat in een lijst van licht grenenhout de ruimte om omhoog te groeien. Blauwe irissen op A2-formaat in een witte aluminium lijst leiden het oog langs de hoge bladeren naar de bloemen. Ze passen op een muur die om hoogte vraagt, niet om breedte.

Op een grote wand heeft de pauw met uitgespreide staart het grootste formaat nodig om ook aan de andere kant van de kamer als één brede waaier zichtbaar te blijven. Op A1-formaat in een goudkleurige aluminium lijst wordt die waaier het middelpunt van de kamer. Op een kleinere plek hangt de winterse nandina, met twee blauwe vogels en besneeuwde bessen, op A3-formaat in een lijst van zwart grenenhout goed boven een wandtafel.

Naast een leesstoel kunt u tussen twee bladzijden door gemakkelijk uw blik laten vallen op een beeld met veel open ruimte. De bloeiende lotus op A2-formaat in een lijst van licht grenenhout laat volop ruimte rond de knoppen. De waterlelies van dichtbij op A3-formaat in een witte aluminium lijst halen de roze bloemen en ronde bladeren dichterbij. Dat werkt op een muur die u vanuit uw stoel bekijkt.

De rode azalea op A4-formaat in een zwarte aluminium lijst komt goed uit boven een bureau. De vertakte rode bloemen geven kleur zonder de werkplek visueel te overladen. Boven een dressoir opent deze prent van twee goudvissen in het blauwe water op A2-formaat een wereld van rimpelingen. Bij iedere blik lijken de vissen opnieuw te bewegen. U vindt deze en de andere prenten in onze collectie van Ohara Koson. We drukken elke poster in onze werkplaats in Barcelona op mat fine-artpapier van 230 g/m², met pigmentinkten van archiefkwaliteit. Zo blijven de lichte achtergronden egaal en de kleurovergangen in het open water zacht.

Wist u dat?

• Koson maakte tijdens de Russisch-Japanse Oorlog van 1904-1905 ook oorlogsprenten, heel anders dan de vogels en bloemen waarnaar hij later terugkeerde.
• Uitgever Watanabe Shōzaburō gaf ook werk uit van Kawase Hasui en Itō Shinsui, de twee bekendste shin-hanga-ontwerpers van landschappen en figuren.
• Ernest Fenollosa, conservator Japanse kunst bij het Museum of Fine Arts in Boston, vroeg Koson veel van zijn vogel- en bloemenprenten naar de Verenigde Staten te sturen.
• Het Rijksmuseum in Amsterdam bezit een prent van een blauwe pauw met wit verenkleed van Koson.
• Zijn prenten met de signatuur Hōson verschenen bij de uitgeverij Sakai en Kawaguchi.
• In 1933 ontwierp Koson een prent van een kat die naar een kom met goudvissen kijkt.

Veelgestelde vragen over Ohara Koson

Hoe herken ik een vroege prent van Koson? Kijk naar de signatuur en het zegel van de uitgever. Vroege ontwerpen dragen meestal de naam Koson en het zegel van een uitgever als Daikokuya, de uitgeverij van Matsuki Heikichi. Vanaf het midden van de jaren twintig dragen ontwerpen vaak de naam Shōson en het zegel van Watanabe Shōzaburō. Prenten voor Sakai en Kawaguchi zijn gesigneerd met Hōson. De combinatie van signatuur en zegel geeft meer zekerheid dan alleen de datering.

Waarom wordt dezelfde kunstenaar Koson, Shōson en Hōson genoemd? Hij veranderde zijn kunstenaarsnaam naargelang de uitgever en de periode. Voor verzamelaars is de signatuur een aanwijzing: Koson staat op de vroege prenten, Shōson op de prenten voor Watanabe vanaf het midden van de jaren twintig en Hōson op werk voor andere uitgevers uit diezelfde jaren. Alle drie de namen horen bij één persoon.

Welke pauwenprent van Ohara Koson is het bekendst? Dat is de blauwe pauw met wit verenkleed en uitgespreide staart. Het Rijksmuseum in Amsterdam bezit er een afdruk van. Onze reproductie van de pauw met wit verenkleed komt het best uit in het grootste formaat met een goudkleurige metalen lijst, zodat de brede waaier alle ruimte krijgt.

Tekende Ohara Koson alleen vogels? Nee. Hij maakte ook prenten van bloemen, vissen, boten en katten. Tijdens de Russisch-Japanse Oorlog van 1904-1905 ontwierp hij bovendien oorlogstaferelen. Toch keerde hij steeds terug naar de natuur. Om die afbeeldingen is hij nu vooral bekend.

Wat omvat het oeuvre van Ohara Koson? Het omvat rolschilderingen in inkt en kleur, naast ontwerpen voor houtsneden. Op de schilderijen zien we dezelfde vogels en planten als op de prenten. Schilderijen zijn echter unieke werken, terwijl houtsnijders en drukkers de ontwerpen omzetten in prenten die in oplagen verschenen.

Waar kan ik vissenprenten van Ohara Koson bekijken of kopen? U kunt zoeken in de online collecties van het Rijksmuseum en het British Museum. Onze collectie van Ohara Koson bevat de karper, de twee goudvissen en verschillende taferelen aan het water. In de vissenprenten gebruikt Koson hetzelfde open water en dezelfde ingetogen kleuren als in zijn vogelprenten.

Posters uit onze collectie

• Nandinabloemen (Ohara Koson, 1910)
• Bloeiende waterlelie (Ohara Koson, 1910)
• Bloeiende azalea (Ohara Koson, 1930)
• Twee goudvissen (Ohara Koson, 1910)

---

Over de auteur

MORYARTY werd opgericht in 2015. Inmiddels beheren we een collectie van meer dan 2.000 vintage posters en prints. Ons team vindt afbeeldingen in musea, bibliotheken en privécollecties, restaureert ze met de hand zonder de oorspronkelijke tekening of kleuren te veranderen en drukt elke afbeelding met pigmentinkten van archiefkwaliteit in onze werkplaats in Barcelona. Komt u ooit langs een van onze winkels in Barcelona of Lissabon, dan kunt u de collectie zelf bekijken.

Bronnen

• Ohara Koson
• Blauwe pauw met wit verenkleed van Ohara Koson, Rijksmuseum
• Ohara Koson, British Museum
• Houtsnededruk in Japan
• Shin-hanga